Albert Einstein’a atfedilen bir söz vardır: “Bileşik faiz dünyanın sekizinci harikasıdır; anlayan onu kazanır, anlamayan öder.” Doğruluğu tartışmalı olsa da fikir yerindedir. Bileşik faiz, hem tasarrufun büyümesini hem de borcun katlanmasını açıklayan en temel finansal kavramdır. Bu yazıda bileşik faizin nasıl işlediğini ve “paranın zaman değeri”nin ne anlama geldiğini örneklerle açıklıyoruz.
Basit Faiz ve Bileşik Faiz Farkı
Basit faiz sadece ana paraya işler. Bileşik faiz ise ana paraya ve önceki dönemlerde kazanılan faize işler — yani “faizin faizi”. Fark başta küçük görünür, ama zamanla dramatik hale gelir.
Bileşik değer = Ana para × (1 + faiz)^dönem sayısı
Örnek: 10.000 TL, yıllık %20 faizle. Basit faizle 5 yılda 10.000 + (5 × 2.000) = 20.000 TL olur. Bileşik faizle ise 10.000 × (1,20)⁵ = ~24.883 TL. Aradaki ~4.883 TL, tamamen “faizin faize işlemesinden” gelir. Süre uzadıkça bu fark katlanarak büyür.
72 Kuralı: Para Kaç Yılda İkiye Katlanır?
Pratik bir kısayol: 72’yi yıllık faiz oranına bölün, paranızın kabaca kaç yılda ikiye katlanacağını bulursunuz.
- %8 faizle: 72 ÷ 8 = ~9 yılda ikiye katlanır.
- %12 faizle: 72 ÷ 12 = ~6 yılda ikiye katlanır.
- %24 faizle: 72 ÷ 24 = ~3 yılda ikiye katlanır.
Bu kural, faiz oranındaki küçük farkların uzun vadede ne kadar önemli olduğunu anında gösterir.
Paranın Zaman Değeri Nedir?
Bugünkü 100 TL, gelecekteki 100 TL’den daha değerlidir — çünkü bugünkü parayı yatırıp büyütebilirsiniz, ayrıca enflasyon gelecekteki paranın alım gücünü aşındırır. Buna paranın zaman değeri denir. Bu ilke, iki temel kararı yönlendirir:
- Tasarrufta erken başlamak: Bileşik faiz zamanla çalıştığı için, erken başlayan küçük birikimler, geç başlayan büyük birikimleri geçebilir. Zaman, en güçlü bileşendir.
- Borçta ise tersi: Ödenmeyen borç da bileşik faizle katlanır. Kredi kartı gibi yüksek faizli borçlarda “asgari ödeme” tuzağı, bakiyeyi yıllarca büyütebilir.
Reel Getiriyi Unutmayın
Bileşik faiz büyütür, ama enflasyon aşındırır. %20 faiz kazanırken enflasyon %25 ise, paranız nominal olarak büyüse de alım gücü olarak küçülür. Gerçek kazancı ölçmek için her zaman reel getiriye (faiz − enflasyon) bakın. Bileşik faizin sihri, ancak reel getiri pozitifken gerçek zenginlik yaratır.
Sık Sorulan Sorular
Faiz ne sıklıkta bileşiklenirse daha iyidir?
Bileşikleme sıklığı arttıkça (yıllık yerine aylık/günlük) getiri biraz daha yükselir, çünkü faiz daha sık ana paraya eklenir. Tasarrufçu için sık bileşikleme avantajlı, borçlu için dezavantajlıdır.
72 kuralı kesin midir?
Yaklaşık bir kısayoldur, kesin değil. Orta düzey faiz oranlarında (%6-15) oldukça isabetlidir; çok yüksek oranlarda sapma artar. Hızlı zihinsel tahmin için idealdir.
Bileşik faiz sadece yatırım için mi geçerli?
Hayır. Mevduat, tahvil, kredi, kredi kartı borcu — faizin faize işlediği her yerde bileşik faiz çalışır. Tasarrufta lehinize, borçta aleyhinize işler; bu yüzden ikisini de anlamak önemlidir.